Als ik af en toe het op het smeltwater van een chemische snoepfabriek gelijkende vormlawaai met de hippie-achtige naïvitieit van een gele duikboot op me af zie komen, begin ik bijna te geloven dat enige vorm van protest/subversiviteit (intelligent, effectief én radicaal, waarbij radicaal simpelweg niks meer betekent dan dat je ten volle de consequenties draagt voor je handelen) inderdaad niet meer zo leeft. Opgegeven? Ondergronds gegaan? Zijn we in een soort pseudo-psyschose en post 9-11 geneuzel doorgeschoten in een blij Micha Klein goes Evangelic snoepwereldje?

Als je jezelf liever gewoon dolletjes ‘creatief’, ‘creativo’, design-consultant of guru wilt noemen mag dat ook.

Fotograaf, (web-)ontwerper, vj, illustrator, copywriter, art-director, concepter, connecter, contenter of die ene veelbelovende regisseur, het kan me eigenlijk niet zoveel schelen wat je doet, maar visuele output is onze munteenheid en de koersen schommelen nogal. Vanaf hier noem ik je daarom voor het gemak “ontwerper”: feitelijk een containerbegrip — want niet de grenzen maar de steeds grotere overlappingen zijn interessant. En als je jezelf liever gewoon dolletjes ‘creatief’, ‘creativo’, design-consultant of guru wilt noemen mag dat natuurlijk ook.

Moeilijk

Ontwerpers zijn moeilijke mensen. Ik kan het weten want ik schijn er zelf een te zijn. Als er een ontwerpprobleem is zijn ontwerpers er als de hazen bij om het te elimineren. Maar nog liever creeëren ze een (nieuw) ontwerpprobleem. Dan heet het ook ineens een communicatieprobleem. En hier gaat het steeds vaker mis. Het moeilijk doen om het moeilijk doen. Veel gehoorde opmerking: “Er ‘mag’ anno nu veel maar je moet toch ook wel heel erg kritisch blijven.” Klinkt lekker hol en inwisselbaar dat kritisch blijven, maar wat mag ik me hierbij voorstellen? Is het het luidruchtig en schreeuwerig om je heen trappen zoals dat gebeurde door de Protestgeneratie eind jaren ’60? Voor de Zeitgeist shockerende beelden en eenzijdige teksten pompen die weinig ruimte laten voor nuance? Zou je zelfs kunnen stellen dat er geen protest (subversiviteit) meer is?

Terug naar mijn eigen academietijd (krabt op z’n hoofd). Nog niet eens zo heel lang (4 jaar) geleden, zat ik beschermd tussen vier muren in een soort wildreservaat waar werd gestimuleerd om vrij te denken en onderzoek te doen naar je zogenaamde ‘Thema’s’. Met je bevindingen ging je vervolgens hemelbestormend werk maken dat iedereen tot handelen en minstens denken zou aanzetten. Dit resulteerde, vaak tijdelijk en soms blijvend, in het flink tegen De Dingen aanschoppen. Na mijn afstuderen was het al snel duidelijk dat ik voor mezelf moest beginnen. Dat had het in ieder geval opgeleverd. Maar in hoeverre werkt de opgewekte energie van de academie door in het werk dat je daarna maakt. In het algemeen: worstel je überhaupt (nog) wel eens met (ongemakkelijke) zaken die óók nog eens niet alleen joú aangaan?

De tijd na de academie is een eye-opener; uitgebroken uit je reservaat met een diploma en wat schetsen in je rugzakje. De wereld zou toch nooit meer hetzelfde zijn? Het viel me al snel op dat ontwerpers vaak andere ontwerpers als hun publiek zagen. In de stellige overtuiging dat jaarverslagen, campagnes, promo-dingetjes, huisstijlen, magazines, boek- en tijdschriftomslagen, vastgoedbrochures, websites of zelfs werk voor culturele instanties geen vormen van reclame zijn, keken ze nogal eens neer op ‘De Reclame’ (in dit verband het voor veel geld verkopen van slecht uitgewerkte slechte ideeën). Reclame was vies, kon echt niet.

Alsmede het logo dat het zoontje van een klant had gemaakt omdat hij ook zo van pauwen hield.

Nieuwe Ontwerpers

Nieuwsgierigheid als tweede natuur, streek ik een tijdje neer als art director op een reclamebureau. En eerlijk is eerlijk, in een paar gevallen ging de positionering van appels (appels!) me net wat te ver, alsmede het logo dat het zoontje van een klant had gemaakt omdat hij ook zo van pauwen hield. Maar ik zag ook dat reclame als een dief in de nacht in no-time goed maakt wat het lang op de deftig pratende en hooghartige ontwerpers achter had. Steeds vaker een “elite” verbluft en dazig achterlatend. En zoals wel vaker kan ook dít gegeven natuurlijk net zo hard een omgekeerde werking hebben; Creativity’s Very Own Counter-Effect. Het levert de zogenaamde Nieuwe Ontwerpers op. Deze mensen hebben, al dan niet geleend, gehuurd of op vriendschappelijke basis verkregen, allen een mix van disciplines tot hun beschikking die ze in staat stelt te werken voor zowel commerciële partijen als ideeële (zelf-geinitiëerde) projecten die maatschappelijke misstanden aan de kaak stellen. En dat doen ze naar eigen believen.

Neemt ‘protest’ constant andere vormen aan en herkennen we haar niet meer zo snel en eenduidig als vroegah? Lijkt ze daarom steeds meer op reclame?

Een veelzeggend en recent voorbeeld hiervan is bijvoorbeeld de hoax van Het Nieuwe Rijk van de hand van **** ***** en **** **** Als je je mening even thuis laat is de actie efficiënt en tactisch knap gedaan. Technisch kloppend, details en uitvoering strak, en… superieur en doorslaggevend punt: Het Momentum bleek feilloos aangevoeld. Daarnaast is de inhoud qua relevantie dusdanig belangrijk dat een ‘streek’ als dit geoorloofd is en ‘airtime’ kan krijgen en heeft het ook geholpen dat de ontwerpers de vormtaal van de Rijkshuisstijl onder de knie hebben. Heeft alles met vorm te maken. En niks met stijl. Ik vraag me wel af in hoeverre de ontwerpers (ja, er zitten ontwerpers achter www.hetnieuwerijk.nl) zich vooraf bewust waren van de impact van hun actie. Guerilla achtige voorbeelden als dit zijn niet legio beschikbaar, de kunst is dan ook juist om elke ‘missie’ aan te pakken zoals zij verdient, pas dán zijn maximaal effect en bereik mogelijk. Maatwerk dus.

Conclusie voor nu: met de technieken en het opportunisme die voor haar zo typerend zijn is reclame al tijden een flinke inhaalslag aan het maken ten opzichte van (grafisch) ontwerpen. Met als resultaat dat reclame steeds geloofwaardiger (lees: penetranter en sluwer) kan worden. Gevaarlijk, maar ook een waanzinnige uitdaging. Het maakt feitelijk allang geen fluit meer uit wat je discipline is — waar je voor staat des te meer. Vanaf nu lees je hier op Fontanel vaker en dieper over. Ook een vorm van reclame. — U Call We Haul.



Vos BroekemaVos Broekema schrijft over grafisch ontwerp in de meest brede zin van het woord. En dat is breed. Sinds een paar jaar zelf actief als grafisch ontwerper maakt hij graag de uitstapjes die het vak zo sexy houden. Momenteel vooral bezig met identiteitskwesties, boeken, affiches, illustraties, tshirts, covers en veel te weinig met vrij werk.”